پنج درخت کهنسال ایران

بر کسی پوشیده نیست که درختان مالکان حقیقی زمین هستند؛ جان‌دارانی استوار که اکسیژن هوایی که نفس می‌کشیم را تأمین کرده، روی زمین سایه می‌اندازند و با ریشه‌های عمیق خود از فرسایش خاک و وقوع سیلاب‌های ویرانگر جلوگیری می‌کنند.

از سوی دیگر، درختان کهنسال در واقع مدارک زنده و شناسنامه‌های تاریخی هستند که نشان می‌دهند حیات، فرهنگ و آبادانی از سال‌های بسیار دور در جای‌جای کشورمان وجود داشته است. این موجودات شگفت‌انگیز شاهدان خاموش رازها و تحولات تاریخی متعددی بوده و هستند. باورکردنی نیست که در اقلیم ایران درختانی وجود دارند که عمر آن‌ها به چند هزار سال می‌رسد.

تاکنون بیش از ۹۰ درخت کهنسال در کشورمان به ثبت ملی رسیده که همه آن‌ها قدمتی چندصدساله یا چندهزارساله دارند. این گنجینه‌های زنده نه تنها ارزش زیست‌محیطی فوق‌العاده‌ای دارند، بلکه به عنوان جاذبه‌های گردشگری ارزشمند شناخته می‌شوند. در ادامه این مقاله با ۵ مورد از کهنسال‌ترین درختان ایران آشنا می‌شویم و آدرس دقیق و مسیر دسترسی به آن‌ها را بررسی می‌کنیم.

1. سرو ابرکوه یزد

سرو ابرکوه با عمر تقریبی ۴۵۰۰ سال به‌عنوان پیرترین درخت ایران و آسیا و پس از کاج متوشلخ در کالیفرنیا دومین درخت پیر جهان محسوب می‌گردد. امروزه فقط 14درخت روی کره زمین وجود دارند که عمرشان به پیش از تولد حضرت مسیح (ع) می‌رسد و سرو ابرکوه یکی از آن 14درخت است.

این سرو بلندبالا که در قسمت جنوب غربی شهر ابرکوه واقع شده، به «سرو زرتشت» هم شهرت دارد؛ چرا که پیشینیان معتقد بودند کاشت این سرو به‌دست حضرت زرتشت صورت گرفته است.

این درخت 4500 ساله، بعد از قله «دماوند» در تهران، دومین اثر طبیعی ایران است که در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده و به این ترتیب در صدر فهرست درختان کهنسال ثبت شده در کشور قرار‌ دارد. ارتفاع این درخت به 35متر و محیط آن روی زمین به 18متر می‌رسد! ضمن اینکه قطر تنه این درخت، نزدیک به 4.5 متر و محیط تنه آن روی زمین 11.5 متر است.

آدرس و مسیر دسترسی: این درخت تاریخی در استان یزد، شهر ابرکوه، میدان امام حسین (ع)، ورودی خیابان سرو قرار دارد. برای دسترسی به این اثر باید از شهر یزد به سمت جنوب غربی و شهر ابرکوه حرکت کنید. پس از ورود به شهر ابرکوه و رسیدن به میدان اصلی، تابلوهای راهنما شما را به سمت خیابان سرو و محوطه محصور این درخت کهنسال هدایت می‌کنند.

2. سرو باستانی شهر باشت

درخت سرو کهنسال باشت و محوطه تاریخی اطراف آن حدود یک دهه پیش در فهرست میراث طبیعی کشور به ثبت رسید. این درخت سرو، ۴۰ متر طول و 7 متر عرض دارد و پس از کاوش‌های باستان شناسی و بررسی های گیاه شناسی به‌عنوان یکی از نادرترین و کهنسالترین جاذبه طبیعی کشور معرفی شده است. این درخت که چند ‌صد سال عمر دارد، در دشت لار قرار گرفته و بین مردم محلی جایگاه بسیار خاصی دارد. 

سن این درخت 2,774 سال تخمین زده می‌شود و بعد از سرو ابرکوه، دومین درخت کهنسال ایران است. ارتفاع این درخت 2700 ساله، 7.45 متر است و دور تنه آن نیز به 7 متر می‌رسد. این سرو کهنسال از ابتدا به‌صورت طبیعی آبیاری شده و اطراف آن را با سنگ حصارکشی کرده‌اند.

در اطراف این درخت سرو نیز آثار تاریخی و باستانی نظیر آتشکده زرتشتیان، گنبدها، آب‌انبارهای قدیمی و قبرستان قدیمی مخصوص زرتشتیان وجود دارد که با محوریت درخت سرو باشت، یک پکیج گردشگری کامل را به وجود آورده است. این درخت زیبا و منحصر‌به‌فرد در سال 1390در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

آدرس و مسیر دسترسی: این اثر در استان کهگیلویه و بویراحمد، شهرستان باشت، بخش بوستان، دهستان کوهپناه و در منطقه دشت لار واقع شده است. برای بازدید از این درخت باید از شهر باشت به سمت جاده دشت لار حرکت کنید. پس از طی مسافتی در جاده‌های کوهستانی و روستایی و عبور از دهستان کوهپناه، به دشت لار می‌رسید که محوطه محصور سرو کهنسال در آن نمایان است.

3. درخت چنار شهر خامنه

چنار خامنه درختی کهنسال در شهر خامنه واقع در استان آذربایجان شرقی است و یکی از پیرترین درختان چنار دنیا است. این درخت در دی ماه سال ۱۳۹۰ در فهرست آثار طبیعی کشور، ثبت شد. قطر این درخت در جایی که با زمین در تماس است به ۵ متر و ۳۰ سانتی‌متر و ارتفاع آن ۱۰ متر است و عمر آن ۱۷۰۰ سال تخمین زده می‌شود. 

متأسفانه اما این پیرترین چنار دنیا بارها به‌دلیل وقوع حوادث طبیعی مانند صاعقه، دچار آتش‌سوزی شده و امروزه نیمی از تنه‌اش از بین رفته است. اما هنوز هم این درخت نفس می‌کشد و دارای یک شاخه تنومند زنده است که در سمت راست درخت واقع شده و توسط یک ستون آهنی و 4 تیر چوبی محافظت می‌شود. 

آدرس و مسیر دسترسی: این درخت در استان آذربایجان شرقی، شهرستان شبستر، شهر خامنه، خیابان آیت‌الله خامنه‌ای، محله چنار واقع شده است. برای دسترسی از تبریز باید مسیر جاده تبریز-شبستر را طی کرده و سپس وارد شهر خامنه شوید. در مرکز شهر خامنه، تابلوهای راهنمای شهری شما را به محله قدیمی چنار و محل استقرار این درخت هدایت می‌کنند.

4. درخت سرو روستای خرو

در ابتدای ورودی روستای خرو، درخت سروی وجود دارد که ارتفاعش به حدود 25متر می‌رسد و اهالی این روستا و حتی روستاهای مجاور علاقه خاصی به آن دارند؛ تا جایی که این درخت کهنسال محل تجمع اهالی روستا است. آنها در اطراف این درخت قدیمی شمعی روشن می‌کنند یا دخیلی به آن می‌بندند و آرزوهای خود را از این درخت مطالبه می‌کنند.

این درخت سرو زیبا که پژوهشگران عمر آن را حدود 1500سال تخمین زده‌اند، اردیبهشت‌ماه سال 1395در فهرست آثار طبیعی و ملی به ثبت رسید و محیط تنه آن در ارتفاع 1.5 متری، به 6.5 می‌رسد و از این لحاظ یکی از درختان تنومند ایران محسوب می‌گردد. این سرو 10 پایه همراه خود دارد که ممکن است به‌صورت بذر یا ریشه جوش به‌طور طبیعی تکثیر شده باشند.

آدرس و مسیر دسترسی: این اثر در استان خراسان جنوبی، شهرستان طبس، بخش مرکزی، روستای خرو واقع شده است. جهت دسترسی، از شهر طبس به سمت شرق و جاده روستای خرو حرکت کنید. پس از طی مسافتی حدود ۲۵ کیلومتر در جاده کوهستانی، درست در ورودی روستای خرو، قامت بلند این سرو کهنسال را مشاهده خواهید کرد.

5. درخت گردوی شهر شهمیرزاد

کمان رستم، نام درختی با قدمت بیش از ۱۳۰۰ سال است که در شهر شهمیرزاد قرار گرفته‌است. علت نامگذاری این درخت، به کمان رستم، منشعب شدن آن به دو شاخه با زاویۀ کمان‌شکل است. "کمان رستم" حدود ۱۵ متر طول دارد. 

این درخت کهنسال در اسفند ماه سال ۱۳۹۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. نکته جالب‌توجه درباره درختان گردوی شهمیرزاد این است که این درخت‌ها از آنجا که مهم‌ترین محصولات و سوغاتی‌های این شهر را تامین‌می‌کنند، به «میخ طلا» معروف هستند و درست مانند درخت نخل، شناسنامه و سند مالکیت دارند.

آدرس و مسیر دسترسی: این درخت در استان سمنان، شهرستان مهدیشهر، شهر شهمیرزاد، خیابان شیخ‌الاسلامی (محله سرچشمه) قرار گرفته است. برای بازدید، از شهر سمنان به سمت مهدیشهر و سپس شهمیرزاد حرکت کنید. پس از ورود به شهمیرزاد و حرکت به سمت محله سرچشمه، خیابان شیخ‌الاسلامی شما را به محل نگهداری درخت کمان رستم می‌رساند.

سخن پایانی

درختان کهنسال ایران به عنوان مخازن ژنتیکی، گیاهی، فرهنگی و حتی تاریخی در جهان شناخته می‌شوند و تلاش‌های بی شماری برای نگهداری و حفاظت از آنها صورت می‌گیرد. کیفیت، تعداد و تنوع درختان با عمر طولانی در ایران چشمگیر و حیرت‌انگیز است.

بیش از ۲۰۰۰ نمونه درخت با عمر طولانی در ایران شناسایی شده و اطلاعات آنها ثبت شده ‌است. در این مقاله به پنج درختی که کهنسالترین درختان ایران تا به امروز هستند، پرداختیم. امید است که با ارزشگذاری روی این سرمایه های کهن، بیش از پیش در نگهداری از این میراث ملی کوشا باشیم.