پنج شهر ایران باستان که دیگر وجود ندارند
همه ما بارها شنیده‌ایم که ایران بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد. یعنی نیم قرن پیش از میلاد مسیح در ایران تمدن وجود داشته و هخامنشیان به عنوان اولین امپراطوری بزرگ، بر این سرزمین حکمرانی می‌کرده‌اند. اما درک این مسئله چندان ساده نیست که این زمان چقدر می تواند طولانی باشد و در آن زمان ایران چگونه بوده است.
تاریخ ایران در خاک کشور ریشه دوانده و به هر نقطه از این سرزمین که نگاه می‌کنیم، آثاری از قدمت را در آن می‌بینیم. اما قدیمی‌ترین شهرهای ایران، اکنون از میان رفته‌اند و چیزی جز چند بنا و آثار مخروبه از آن‌ها باقی نمانده است. در این مقاله به سراغ ۵ شهر ایرانی رفتیم که روزگاری جزو پررونق‌ترین مکان‌ها بوده‌اند، اما امروز دور افتاده شده اند و کم‌کم به دست فراموشی سپرده شدند.
۱. شهر باستانی دقیانوس (مطهرآباد)؛ بهشت گم‌شده تمدن هلیل‌رود
دقیانوس را بیشتر با اصطلاح «عهد دقیانوس» می‌شناسیم. این اصطلاح زمانی به کار می‌رود که کاری به شیوه خیلی قدیمی انجام شده باشد. آن وقت می‌گوییم: «مگر عهد دقیانوس است؟» همین ضرب‌المثل هم نشان از قدیمی بودن دقیانوس بزرگ دارد.
دقیانوس در نزدیکی شهر جیرفت استان کرمان و در منطقه‌ای که بسیاری از عجایب تمدن کهن ایران در آن کشف شده قرار دارد. البته امروز چیز زیادی از دقیانوس باقی نمانده و اگر برای بازدید از آن به کرمان بروید، دقیانوسی که در تاریخ به عنوان «بهشت زمین» شناخته می‌شد را خودتان باید تصور کنید!
دقیانوس در دوران سلجوقیان یکی از قطب‌های اقتصاد ایران بود و تجار ایرانی و خارجی بسیاری به این شهر رفت و آمد می‌کردند. وسعت این شهر تاریخی در دوران اوج خود بیش از ۱۲ کیلومتر مربع بوده و آثاری همچون یکی از قدیمی‌ترین مساجد جهان اسلام، کوره های سفال‌گری، حمام‌های بزرگ و شبکه‌های پیشرفته آبرسانی شهری در آن یافت شده است. این منطقه خاک حاصلخیزی هم برای کشت و کار داشت و به همین خاطر این بهشت ایرانی، بارها مورد حمله بیگانگان قرار گرفت.
دقیانوس تا سال‌ها گمگشته باقی مانده بود! در طول سالیان متمادی، بارها در این منطقه سیل آمده بود و به مرور زمان دقیانوس را دفن کرده بود. البته همین طغیان و سیل، باعث کشف دقیانوس هم شد. در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ شمسی، رودخانه هلیل‌رود طغیان کرد و ماسه‌ها و خاک‌های این منطقه را شست. کم‌کم کشاورزان متوجه تمدن و گنج عظیم مدفون در آن شدند و پای باستان‌شناسان به این منطقه باز شد.
جالب است بدانید که تا پیش از کشف دقیانوس، بزرگ‌ترها داستانی از شهری مدفون برای کودکان تعریف می‌کردند. این داستان سینه به سینه نقل شده بود و کم‌تر از ۲۰ سال است که می‌دانیم یک داستان واقعی بوده است!
- آدرس و مسیر دسترسی: استان کرمان، شهرستان جیرفت، شمال شرقی جیرفت، حاشیه راست رودخانه هلیل‌رود، منطقه مطهرآباد.
۲. شهر تاریخی بم و ارگ کهن؛ نماد معماری خشتی جهان از عصر نوسنگی
شاید باور نکنید اما قدمت بم به ۷ تا ۹ هزار سال قبل یعنی مدت‌ها قبل از هخامنشی و در عصر نوسنگی برمی‌گردد! عصر نوسنگی زمانی است که انسان‌ها به تازگی کشاورزی را یاد گرفته بودند، به یکجا نشینی روی آورده بودند و کم‌تر به شکار می‌رفتند.
البته بم آثار باستانی مختلفی دارد که قدمت هرکدام از آن‌ها، به دوره‌های گوناگونی برمی‌گردد. به عنوان مثال تل آتشین دارستان بم، در دوران نوسنگی ساخته شده است. بم در استان کرمان قرار دارد و البته که هنوز هم یکی از شهرهای مسکونی ایران است. شهر جذابی که در بخشی از آن زندگی امروزی در جریان است و در بخشی دیگر، خاطرات و تاریخ ایران باستان، داستان‌های کهن را روایت می‌کند.
ارگ بم یکی از مشهورترین آثار باستانی این منطقه و بزرگ‌ترین سازه خشتی جهان است که قدمت بنای اولیه آن به دوران اشكانیان و هخامنشیان برمی‌گردد. این مجموعه عظیم با مساحتی حدود ۱۸۰ هزار متر مربع، دارای حصارهای بلند، ۳۸ برج دیده‌بانی، عامه‌نشین و حاکم‌نشین بوده است.
تا پیش از زلزله هولناک سال ۱۳۸۲، ارگ بم قلعه‌ای پرشکوه و پابرجا بود؛ اما بعد از این زلزله با خاک یکسان شد و امروزه با تلاش باستان‌شناسان ایرانی و بین‌المللی بخش‌های زیادی از آن بازسازی شده است.
در بم سایت‌های باستانی بسیاری وجود دارد و آثار گوناگونی در آن کشف شده است. اما بمی که امروز می‌شناسیم، با بم تمدن کهن، زمین تا آسمان فرق دارد!
- آدرس و مسیر دسترسی: استان کرمان، جنوب شرقی شهر بم، خیابان بهمن، مجموعه تاریخی ارگ بم.
۳. شهر سوخته؛ مهد شگفتی‌های علم و رازهای سر به مهر ۵۰۰۰ ساله
شهر سوخته یک سایت باستانی بسیار ارزشمند و ثبت‌شده در فهرست جهانی یونسکو در قلب صحراست که آثار بسیاری در آن کشف شده و نشان می‌دهد یکی از بزرگ‌ترین و پیشرفته‌ترین شهرهای متمدن دوران باستان و عصر مفرغ (حدود ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد) بوده است.
شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد. این منطقه روزگاری از معدود مناطق شهری ایران بوده که در آن بازرگانان، هنروران و تجار رفت و آمد می‌کرده‌اند. ساختار شهری این منطقه شامل پنج بخش اصلی ساختمانی، صنعتی، مسکونی، بناهای یادمانی و گورستان بوده است. آثار کشف شده از این سایت باستانی آنقدر ارزشمند بوده‌اند که حتی باستان شناسان ایتالیایی را نیز به خاک ایران کشانده‌اند.
شهر سوخته یکی از رازآلودترین مناطق باستانی ایران و حتی جهان است. به عنوان مثال باستان شناسان درباره نژاد مردم این سرزمین هنوز به نتیجه‌ای نرسیده‌اند و مطمئن نیستند که آن‌ها ایرانی باشند. تحقیقات در این زمینه همچنان به صورت محرمانه انجام می‌شود و حتی درباره ارتباط ساکنین شهر سوخته با موجودات فضایی، فرضیاتی هم وجود دارد.
راز عجیب دیگری که در این منطقه کشف شده، جسدی متعلق به یک زن ۲۵ تا ۳۰ ساله است که در حفره چشم چپش، چشم مصنوعی بی‌نظیری با روکش طلا و سیم‌های ریز طلا به چشم می‌خورد. علاوه بر این، اولین جراحی جمجمه جهان، نخستین انیمیشن و تصویر متحرک روی سفالینه‌ها و قدیمی‌ترین تخته‌نرد جهان نیز در این شهر کشف شده است.
محققان هنوز هم نتوانسته‌اند تشخیص بدهند که این چشم مصنوعی از چه ترکیبی (احتمالاً قیر طبیعی و چربی حیوانی) ساخته شده و آیا واقعاً قدرت بینایی به فرد می‌داده یا خیر؟ اصلا جسدی که از این چشم استفاده می‌کرده، در زمان حیات، واقعا نابینا بوده یا خیر؟
حتی علت نابودی شهر سوخته هم جزو رازهای سر به مهر است. بعضی از محققان می‌گویند به مرور زمان، در این منطقه خشکسالی رخ داده، مسیر رودخانه هلمند تغییر یافته و مردم کم‌کم شهر را ترک کرده‌اند. اما گروهی دیگر معتقدند شهر سوخته را واقعاً به آتش کشیده‌اند و حتی ممکن است دوبار این کار را انجام داده باشند.
- آدرس و مسیر دسترسی: استان سیستان و بلوچستان، ۵۵ کیلومتری جاده زابل به زاهدان، سایت باستانی شهر سوخته.
۴. مجموعه باستانی پاسارگاد
پاسارگاد شهری است که امپراتور بزرگ ایران، کوروش بزرگ را در قلب خود جای داده و به همین خاطر از سایر شهرهای نابود شده ایران، شهرت بیشتری دارد. پاسارگاد نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشی بوده و احتمالاً می‌توانید تصور کنید مرکز چنین حکومتی تا چه اندازه باشکوه بوده است. حتی آثاری که امروز باقی مانده هم نشان می‌دهد که این منطقه در ایران باستان چقدر زیبا و بر اساس الگوهای مهندسی پیشرفته بنا شده بوده است.
آرامگاه کوروش بزرگ، کاخ اختصاصی، کاخ بارعام، باغ شاهی (که الگو و پایه اصلی ساخت پردیس‌ها و باغ‌های ایرانی شد)، برج سنگی (زندان سلیمان) و استحکامات دفاعی تل تخت از جمله بخش‌های پاسارگاد هستند که هنوز هم نشانه‌هایی از عظمت آن‌ها باقی مانده است.
وقتی از شهرها و مناطق باستانی نابود شده صحبت می‌شود، بسیاری از مردم تصور می‌کنند تخت جمشید تنها بخش باستانی از استان فارس و نزدیکی شیراز است که به تاراج رفته و امروز چیزی از آن باقی نمانده است.
اما شکوه پاسارگاد هم با حمله اسکندر مقدونی و در دوره‌های بعد با هجوم سایر بیگانگان رو به ویرانی نهاد و با گذشت چند هزار سال، سنگ‌ها و بناهای کاخ‌ها رو به نابودی کشیده شد. البته حتی بعد از گذشت قرن‌ها، بسیاری از ستون‌ها پرقدرت بر جای خود استوارند و نقش‌های برجسته کم‌نظیرشان (مانند نقش انسان بالدار) را برای تماشاگران به رخ می‌کشند.
- آدرس و مسیر دسترسی: استان فارس، شهرستان پاسارگاد، سعادت‌شهر، ۱۳۰ کیلومتری شمال شیراز، جاده شیراز به آباده.
۵. هگمتانه (همدان کهن)
هگمتانه جایی است که امروز آن را با نام همدان می‌شناسیم. تاریخ‌شناسان هگمتانه را به عنوان اولین پایتخت ایران می‌شناسند و آن را هم‌رده با شهرهای باستانی آتن در یونان و رم در ایتالیا می‌دانند. در آن زمان مادها بر ایران حکومت می‌کردند و اولین پادشاهشان، دیاکو نام داشت. گروهی از باستان‌شناسان بر این باورند که هگمتانه را سومین پادشاه ماد به نام فرورتیش بنا کرده است.
بعد از مدت‌ها حکومت مادها بر ایران، هخامنشیان با آن‌ها جنگیدند و پایتختشان را به تسخیر خود درآوردند. کوروش بزرگ و پادشاهان پس از او، هگمتانه را به عنوان پایتخت تابستانی خود برگزیدند تا در فصل‌های گرم سال به این منطقه خوش‌آب‌وهوا کوچ کنند. طبق نوشته‌های مورخان یونانی نظیر هیرودوت، هگمتانه دارای قلعه‌ای هفت‌حصار با کنگره‌های رنگارنگ و کاخ‌های مجلل بوده است. کاوش‌های باستان‌شناسی در تپه هگمتانه، شبکه منظم خیابان‌کشی و واحدهای مسکونی شگفت‌انگیزی را نمایان ساخته است.
در دوران کهن، کاخ‌ها و بناهای باشکوه بسیاری در این شهر ساخته شد که امروزه بخش اعظم آن زیر بافت شهری همدان جدید مدفون شده یا از بین رفته است. اما نباید فراموش کنیم که دقیانوس هم تا همین چند سال قبل، مدفون مانده بود. شاید در آینده، کاوش‌های بیشتری در سایت‌های باستانی این منطقه صورت گیرد و اطلاعات شگفت‌انگیزتری درباره دیرینه‌ترین پایتخت کشورمان به دست آوریم.
- آدرس و مسیر دسترسی: استان همدان، شهر همدان، خیابان اکباتان، تپه باستانی هگمتانه.
سایت‌های باستانی ایران، ارزشمند اما در حال تخریب
اگر هرکدام از شهرهای بالا را دیده باشید، می‌دانید باور اینکه روزگاری این خرابه‌ها، آباد بوده‌اند و مردمانی متمدن در آن‌ها زندگی می‌کردند، برایتان ساده نیست. اما باستان شناسان از گوشه و کنار خاک سرزمینمان، شگفتی‌های بسیاری را کشف کرده‌اند که نشان می‌دهد اجداد ما تا چه اندازه هوشمند، متمدن و فرهیخته بوده‌اند. تاریخ و فرهنگ و تمدن همیشه جزو افتخارات مردم سرزمین پارس بوده است.
امروزه، چیز زیادی از شهرهای باستانی ایران باقی نمانده است. بهتر است بگوییم این شهرها دیگر وجود ندارند و فقط آثاری از خود بر جای گذاشته‌اند تا در حافظه تاریخ باقی بمانند. البته بسیاری از این آثار هم در بهترین موزه‌های جهان به عنوان یادگار یکی از تمدن‌های کهن جهان نگهداری می‌شوند.
سوالات متداول:
1: قدیمی‌ترین شهر باستانی ایران با قدمت پیش از تاریخ کدام است؟
در میان شهرهای معرفی‌شده، بم با تپه‌های باستانی نظیر تل آتشین دارستان، قدمتی بین ۷ تا ۹ هزار سال (عصر نوسنگی) دارد. همچنین شهر سوخته با قدمت بیش از ۵۰۰۰ سال (عصر مفرغ) از کهن‌ترین تمدن‌های شهری جهان محسوب می‌شود.
2: کدام‌یک از شهرهای باستانی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند؟
هر سه محوطه شهر سوخته، مجموعه پاسارگاد و ارگ و منظر فرهنگی بم به دلیل ارزش استثنایی جهانی خود به ثبت میراث جهانی یونسکو رسیده و تحت حفاظت بین‌المللی هستند.
3: مهم‌ترین کشفیات شگفت‌انگیز شهر سوخته چیست؟
از مهم‌ترین کشفیات شهر سوخته می‌توان به نخستین چشم مصنوعی جهان، اولین جراحی جمجمه، قدیمی‌ترین تخته‌نرد دنیا و نخستین تصویر متحرک (انیمیشن) روی جام سفالین اشاره کرد.
شما هم عضو خبرنامه ما شوید
،با ثبت ایمیل خود در خبرنامه ایران تاپ فایو از آخرین مطالب، به محض انتشار مطلع شوید
برای گپ زدن با کاربران، ثبت نام کنید یا وارد حساب خود شوید
.jpg)
