۵ جام طلایی در تاریخ ایران

جام‌ها و ظروف طلایی برجامانده از هزاره‌ها و دوره‌های مختلف تاریخی ایران، تنها اشیای ارزشمند فلزی و تزئینی نیستند؛ بلکه خشت‌های زنده و روایی از فرهنگ، باورهای دینی، اسطوره‌شناسی و اوج هنر فلزکاری اجداد ما به شمار می‌روند.

این آثار شگفت‌انگیز—که برخی در جریان کاوش‌های علمی باستان‌شناسی و برخی دیگر به صورت اتفاقی از دل خاک بیرون آمده‌اند—رازهای سرپوشیده‌ای از جهان‌بینی ایران باستان را در دل خود جای داده‌اند. مطالعه هنر قلم‌زنی، برجسته‌کاری و نمادشناسی روی این ظروف، دریچه‌ای نو به سوی درک روابط اجتماعی، مراسم آیینی و ابهت شاهنشاهی‌های کهن باز می‌کند.

در این مقاله به بررسی تخصصی ۵ جام طلایی بی‌نظیر و شاهکار در تاریخ ایران می‌پردازیم تا با هویت شگفت‌انگیز بصری و تاریخچه آن‌ها بیشتر آشنا شوید.

۱. جام طلایی حسنلو؛ روایت رمزآلود اساطیر و خدایان سه‌گانه

در سال ۱۳۳۶ هجری شمسی، هنگامی که رابرت اچ. دایسون، باستان‌شناس مطرح آمریکایی، در حال کاوش در تپه تاریخی حسنلو واقع در نزدیکی نقده آذربایجان غربی بود، با کشفی حیرت‌انگیز مواجه شد. او جامی درخشان و زرین را زیر اسکلت مردی کشف کرد که بعدها به عنوان یکی از مهم‌ترین و باارزش‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی جهان شناسانده شد و نام جام حسنلو را به خود اختصاص داد.

کارشناسان با بررسی‌های دقیق تاریخی و لایه‌نگاری‌ها، قدمت این اثر گران‌بها را به دوره تمدن‌های پیش از ماد و حدود ۳۲۰۰ سال پیش (عصر آهن) تخمین زده‌اند.

داستان کشف این اثر نیز به اندازه نقش‌های روی آن دراماتیک است؛ به عقیده باستان‌شناسان، دژ حسنلو در پی یک حمله ناگهانی و غافلگیرکننده به آتش کشیده شده است. فردی که جام را در دست داشته، در حال فرار از ساختمانی سوزان بوده که با ریزش ناگهانی سقف، زیر آوار مانده و کشته می‌شود.

همین امر سبب شده بود که جام تحت فشار سنگین ضربه آوار، کج شده و شکل اولیه خود را تا حدی از دست بدهد. با این حال، هنر برجسته‌کاری فوق‌العاده روی بدنه جام همچنان خیره‌کننده است و داستان‌های حماسی کهن را به تصویر می‌کشد.

• مشخصات ظاهری: وزن تقریبی ۹۵۰ گرم، ارتفاع ۲۱ سانتی‌متر و قطر دهانه ۲۵ سانتی‌متر.

• خدایان سه‌گانه: نقش برجسته سه ایزد بزرگ بر روی گردونه‌ها شامل خدای آب، خدای خورشید و خدای زمین.

• صحنه‌های نبرد اساطیری: تصویر پهلوانی در حال نبرد با هیولای نیمه‌انسان و نیمه‌سنگ که بسیار شبیه به داستان نبرد کاوه آهنگر با ضحاک یا نبردهای اسطوره‌ای پیشادیوان است.

• نقش‌های نمادین: پرنده‌ای با بدن انسان بر پشت، الهه‌ای ایستاده بر روی دو قوچ، و پرواز انسان بر فراز آسمان.

۲. جام مارلیک؛ اوج تقارن و نماد شادابی در هنر گیلان باستان

جام طلایی مارلیک یکی دیگر از گنجینه‌های خارق‌العاده فلزکاری ایران باستان است که طی کاوش‌های باستان‌شناسی به سرپرستی دکتر عزت‌الله نگهبان در گورستان تاریخی مارلیک (چراغ‌علی تپه در رودبار گیلان) کشف گردید.

قدمت این اثر زرین به اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد بازمی‌گردد. این جام نشان‌دهنده تکنیک بسیار پیشرفته چکش‌کاری، حکاکی و برجسته‌سازی هنرمندان گیلان در عصر آهن است که توانسته‌اند ورقه‌ای نازک از طلا را به شاهکاری بی‌بدیل و جاودانه تبدیل کنند.

جالب است بدانید که به دلیل ظرافت بی‌نظیر و ارزشمندی مادی و فرهنگی این جام، تصویر گاوهای بالدارِ روی آن، از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۸ شمسی به عنوان نقش اصلی بر روی اسکناس‌های ۵۰۰ ریالی ایران به چاپ می‌رسید. ترکیب حیات‌وحش و درخت زندگی در هنر آن دوران، نمادی از جاودانگی، برکت و ارتباط جهان خاکی با دنیای ماوراء بوده است که به شکلی استادانه و کاملاً متقارن بر بدنه استوانه‌ای شکل جام حک شده است.

• ابعاد و ساختار: دارای ارتفاع ۱۸.۶ سانتی‌متر با لبه تزیین‌شده از نوار مفتولی نازک و متراکم.

• نقش گاوهای بالدار: تصویر دو جفت گاو بالدار اساطیری به صورت برجسته که در دو طرف یک درخت زندگی (مشابه درخت نخل) در حال بالا رفتن هستند.

• تکنیک متقارن: رعایت تقارن کامل در برجسته‌کاری پاهای حیوان و جزئیات بال‌ها که تداعی‌کننده نظم کیهانی است.

• پایه زاویه‌دار: برجستگی و نوار زاویه‌دار ظریف در محل اتصال کف جام به بدنه استوانه‌ای.

۳. تکوک زرین هخامنشی (ریتون شیر بالدار)

تکوک زرین هخامنشی که با نام ریتون طلایی شیر بالدار نیز شناخته می‌شود، یکی از باشکوه‌ترین نمادهای قدرت و ظرافت فلزکاری در عصر امپراتوری هخامنشیان (قرن پنجم پیش از میلاد) است. تکوک‌ها یا ریتون‌ها ظروفی آیینی بودند که بخش پایینی آن‌ها به شکل مجسمه یک حیوان ساخته می‌شد و در دربار شاهان و مراسم‌های تشریفاتی برای نوشیدن نوشیدنی‌های مخصوص به کار می‌رفتند.

این اثر حیرت‌انگیز با ترکیب مجسمه‌سازی و شیارزنی روی طلا، هماهنگی کامل بین هنر و کاربرد آیینی را متجلی می‌سازد.

مجسمه شیر بالدارِ متصل به این جام، شبیه به همان شیرهای غران و باابهتی است که در کاشی‌کاری‌ها و نقش‌برجسته‌های کاخ‌های تخت جمشید و شوش دیده می‌شود. گوش‌های افراشته، یال‌های منظم و پرهای نازک بال‌های شیر با چنان دقتی چکش‌کاری شده‌اند که حیرت کارشناسان و باستان‌شناسان امروزی را برانگیخته‌اند. استفاده از گل‌های نیلوفر آبی (لوتوس) در لبه جام نیز اشاره مستقیمی به صلح، آناهیتا و شادابی در فرهنگ ایران هخامنشی دارد.

• ابعاد و وزن: طول کل جام ۲۳ سانتی‌متر و وزن آن حدود ۱۸۷۵ گرم طلای خالص.

• تزیینات لبه: دارای نواری از گل‌های لوتوس (نیلوفر آبی) مشبک در قسمت فوقانی جام.

• بدنه شیاردار: بدنه جام دارای شیارهای افقی منظم (شیارزنی هخامنشی) است که موجب انعکاس زیبای نور می‌شود.

• ریشه‌شناسی واژه: تکوک در لغت‌نامه دهخدا به معنای ظرفی به شکل حیوان (مرغ، گاو یا شیر) برای نوشیدن آیینی است.

۴. جام کلاردشت؛ جلوه‌ای از دو شیر برجسته و گردونه خورشید

جام کلاردشت که با نام «جام دو شیر» نیز شناخته می‌شود، در سال ۱۳۱۸ شمسی طی عملیات گودبرداری و احداث گنج‌تپه در منطقه کلاردشت استان مازندران به همراه چند قطعه اثر زرین دیگر کشف گردید.

باستان‌شناسان با بررسی سبک هنری و تکنیک پرچ‌کاری قطعات، قدمت این اثر را بین ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد (عصر آهن) برآورد کرده‌اند. این جام یکی از بومی‌ترین نمونه‌های هنر طلاکاری شمال ایران است که تکنیک ساخت سه‌بعدی را به نمایش می‌گذارد.

ویژگی منحصر‌به‌فرد جام کلاردشت در این است که سرهای دو شیر روی بدنه جام، به صورت جداگانه و سه‌بعدی ساخته شده و سپس با ظرافت بی‌نظیری روی بدنه جام پرچ شده‌اند؛ به‌طوری که سر شیرها از بدنه کاملاً بیرون زده و حالتی رئالیستی و حجمی به ظرف بخشیده است.

همچنین بر روی ران‌ها و بدنه شیرها، نقوشی شبیه به گردونه خورشید (سواستیکا) و گل خورشیدی حک شده که نشان‌دهنده تقدس خورشید و مظهر روشنایی در میان اقوام کهن طبرستان است.

• ارتفاع اثر: جامی نسبتاً کوچک و استوانه‌ای با بلندی ۱۰ سانتی‌متر.

• طراحی سه‌بعدی: مجزا بودن سر شیرها و پرچ شدن آن‌ها بر بدنه جام به روشی بسیار پیشرفته.

• نقوش خورشیدی: حکاکی گردونه خورشید و گل‌های چندپر بر روی ران و گونه‌های شیر.

• حاشیه‌دوزی: وجود نقوش زنجیره‌ای و متقاطع حکاکی‌شده در نوار بالا و پایینی جام.

۵. جام عمارلو؛ هنر نیایش و نبرد طبیعت در گیلان

در ۱۴ کیلومتری شهرستان رودبار و در منطقه کوهستانی و تاریخی عمارلو، باستان‌شناسان در جریان کاوش‌های خود بر روی تپه‌های کهن موفق به کشف ظرفی زرین شدند که به «جام عمارلو» شهرت یافت. کارشناسان باستان‌شناسی قدمت این جام را به هزاره اول قبل از میلاد نسبت می‌دهند. این اثر هنری نشان‌دهنده پیوند عمیق باورهای آیینی خریداران و سازندگان آن با محیط زیست، حیوانات و نیایش نیایشگران در عصر آهن است.

بر روی بدنه این جام، دو نوار روایتی حکاکی شده است؛ در نوار اصلی، تصویر انسانی در حال زانو زدن در برابر نذرگاه به چشم می‌خورد که گلدانی را به نشانه نیایش و تقدیم هدیه به خدایان در دست دارد و این تصویر دقیقاً ۴ بار تکرار شده است.

در قسمت دیگری از این ردیف‌ها، صحنه حماسی و طبیعی حمله شیر به گوزن به تصویر کشیده شده که آن هم ۴ بار تکرار می‌شود و نشان‌دهنده چرخه حیات، قدرت طبیعت و نیایش‌های اساطیری مردم گیلان در کهن‌روزگاران است.

• ارتفاع ظرف: ۱۱.۵ سانتی‌متر با ظرافت بالا در چکش‌کاری.

• صحنه نیایش: ۴ بار تکرار تصویر انسانی زانوزده با گلدانی در دست به نشانه هدیه آیینی.

• صحنه نبرد طبیعت: ۴ بار تکرار نقش حمله شیر به گوزن در حاشیه بدنه جام.

جمع‌بندی و پیشنهاد ویژه بازدید از موزه

جام‌های طلایی بررسی‌شده در این مقاله (حسنلو، مارلیک، تکوک هخامنشی، کلاردشت و عمارلو) تنها بخشی از گنجینه پرافتخار و هنر بی‌نظیر فلزکاری در تاریخ چند هزار ساله ایران هستند. این آثار غرورآفرین، شناسنامه فرهنگی و سند زنده شکوهمندی تمدن ما در دوره پیش از ماد، هخامنشی و عصر آهن به شمار می‌روند.

اگر علاقه‌مندید این شاهکارهای اساطیری را از نزدیک ببینید و در درخشش جادویی طلاهای چند هزار ساله غرق شوید، پیشنهاد می‌کنیم حتماً برنامه‌ای برای بازدید از موزه ملی ایران (موزه ایران باستان) در تهران داشته باشید. این آثار ارزشمند هم‌اکنون در تالارهای این موزه کهن نگهداری می‌شوند.

بازدید از موزه ایران باستان نه‌تنها یک گشت‌وگذار فرهنگی لذت‌بخش است، بلکه بهترین فرصت برای آشنایی با هویت تاریخی کشور و لمس هنر اجدادمان از نزدیک خواهد بود.