۵ پادشاه ایرانی که در تهران به خاک سپرده شده‌‌اند

داستان زندگی پادشاهان ایران زمین درست مانند افسانه‌هایی پر از فراز و نشیب است که بخش مهمی از تاریخ پرماجرای کشور ما را تشکیل می‌دهد. بیشتر ما ایرانی‌ها با نام شاهان بزرگ آشنا هستیم؛ مثلاً می‌دانیم کریم خان زند لقب «وکیل‌الرعایا» را بر دوش می‌کشید یا داستان‌های شنیدنی از سفرهای ناصرالدین شاه قاجار به فرنگ شنیده‌ایم.

اما کمتر کسی می‌داند که داستان زندگی این فرمانروایان قدرتمند کجا و چگونه به پایان رسید و پیکر آن‌ها امروز در کجا آرام گرفته است. تهران به‌عنوان پایتخت چند قرن اخیر ایران، مدفن چندین تن از شاهان دودمان‌های زندیه، قاجاریه و پهلوی است. بررسی مقبره پادشاهان در تهران نه تنها یک مرور تاریخی، بلکه مواجهه با سرنوشت‌های عجیب، ترورها، خیانت‌ها و نبش قبرهای متعدد است.

در این مقاله جامع، به سراغ جزئیات مرگ و آخرین منزلگاه ۵ پادشاه معروف می‌رویم که آرامگاه آن‌ها در دل پایتخت جای گرفته است.

۱. لطفعلی خان زند؛ شجاع‌ترین شاه زند در بازار تهران

لطفعلی خان زند، آخرین پادشاه سلسله زندیه، یکی از دلاورترین و در عین حال بدشانس‌ترین فرمانروایان تاریخ ایران بود. پس از سقوط شیراز و فتح پایتخت زندیه توسط سپاهیان آقا محمد خان قاجار، لطفعلی خان شجاعانه جنگید و در نهایت به بم گریخت. حاکم بم که از متحدان قدیمی خاندان زند محسوب می‌شد، در روزهای پایانی این دودمان به عهد خود وفادار نماند. او شاه جوان را چند روز در اقامتگاه‌های اطراف دروازه بم به انتظار گذاشت.

همراهان لطفعلی خان متوجه نیت شوم و خیانت حاکم بم شدند و فرار کردند، اما لطفعلی خان به دلیل اعتماد بیش از حد، همان جا ماند. با دستور حاکم بم برای دستگیری شاه، نبردی سخت درگرفت. پادشاه جنگاور زند تا آخرین قطره خون مبارزه کرد، اما در نهایت توسط سربازان بم محاصره و دستگیر شد.

آقا محمد خان قاجار پس از شنیدن خبر دستگیری رقیب سرسخت خود، با لشکری عظیم به بم رفت. او در کمال قساوت، چشمان شاه جوان را نابینا کرد و او را در وضعیت بسیار دردناکی از مسیر شیراز، اصفهان، کاشان و یزد به تهران آورد. دوران اسارت لطفعلی خان بسیار تلخ و پر از شکنجه‌های جسمی و روحی بود.

سرانجام آقا محمد خان از ترس محبوبیت فوق‌العاده شاه جوان زند در میان مردم فارس و احتمال قیام دوباره، دستور قتل او را صادر کرد. این پادشاه ۲۶ ساله در امامزاده زید تهران واقع در بازار بزرگ به خاک سپرده شد. اگرچه روایاتی وجود دارد که استخوان‌های او بعدها به عتبات عالیات منتقل شده، اما امروزه سنگ یادبود او در امامزاده زید، تنها مقبره پادشاهان در تهران از سلسله زندیه به شمار می‌رود.

۲. آقا محمد خان قاجار؛ سرنوشت خونین بنیان‌گذار قاجاریه

آقا محمد خان قاجار، مؤسس سلسله قاجاریه، بی‌تردید یکی از بی‌رحم‌ترین و در عین حال سیاست‌مدارترین پادشاهان ایران بود. روحیات سخت‌گیرانه و قساوت قلب او را می‌توان تا حدی به دوران کودکی تلخش و اتفاقاتی که در حکومت افشاریه برایش افتاد مرتبط دانست.

او حتی پس از یکپارچه کردن ایران و تثبیت پایتختی تهران، سیرایلی نداشت. طمع قدرت، او را به سمت قفقاز و گرجستان کشاند و توانست قلعه شوشا را فتح کند. اما همین سفر، آخرین ایستگاه زندگی او شد. داستان مرگ آقا محمد خان بسیار عجیب است؛ او در هیچ نبردی کشته نشد، بلکه قربانی خشم خود و یک «خربزه» گردید!

ملازمان برای شاه خربزه‌ای آوردند که میوه محبوبش بود. او نیمی از خربزه را خورد و نیم دیگر را نگه‌داشت تا شب هنگام پس از بازگشت نوش جان کند. اما دو تن از خدمتکاران (صادق نهاوندی و خداداد فرّاش) به سراغ باقی‌مانده خربزه رفتند و آن را خوردند. شب‌هنگام، شاه با دیدن این صحنه شدیداً خشمگین شد و دستور داد صبح روز بعد هر دو را اعدام کنند.

از آنجا که شب جمعه بود، اعدام آن‌ها را به صبح موکول کرد و شاه حتی دستور داد خدمتکاران به کار خود ادامه دهند! خدمتکاران که می‌دانستند حرف آقا محمد خان بازگشت ندارد و صبح فردا کشته خواهند شد، تصمیم گرفتند در همان شب دست به کار شوند. آن‌ها نیمه‌شب به خوابگاه شاه حمله کردند و بنیان‌گذار ۶۳ ساله قاجار را به قتل رساندند.

پیکر او ابتدا در قلعه شوشا دفن شد، اما بعدها به دستور جانشینش، فتحعلی شاه قاجار، بقایای جسد به تهران منتقل و در حرم شاه عبدالعظیم حسنی (شهر ری) به خاک سپرده شد تا یکی دیگر از مقبره های پادشاهان در تهران شکل گیرد.

۳. ناصرالدین شاه قاجار؛ ترور شاه شهید در حرم شاه عبدالعظیم

ناصرالدین شاه، معروف به «شاه شهید»، نزدیک به نیم قرن بر ایران حکومت کرد. دوران او پر از اتفاقات مهم تاریخی از جمله اصلاحات امیرکبیر، سفرهای متعدد به اروپا، و ورود مدرنیته به ایران بود. اما سرنوشت او نیز با ترور و خونریزی گره خورد.

در آستانه برگزاری جشن‌های پنجاهمین سالگرد سلطنت (جشن قران طلایی)، میرزا رضا کرمانی -از مریدان سید جمال‌الدین اسدآبادی که از ظلم و ستم حکام قاجار به تنگ آمده بود- نقشه ترور شاه را کشید. میرزا رضا به‌صورت مخفیانه وارد تهران شد و در حرم شاه عبدالعظیم حسنی پنهان گردید.

در روز اردیبهشت ۱۲۷۵ شمسی، زمانی که ناصرالدین شاه برای زیارت و آماده‌سازی جشن به حرم آمده بود، میرزا رضا کرمانی از میان جمعیت نزدیک شد و با شلیک گلوله‌ای به زیارت شاه پایان داد. شاه زخمی به کاخ گلستان منتقل شد اما جان باخت. پیکر ناصرالدین شاه قاجار در کنار همسر محبوبش «جیران» در حرم شاه عبدالعظیم در شهر ری (تهران) دفن شد. سنگ قبر مرمرین و مشهور او که شاهکاری از هنر حجاری ایران است، سال‌ها بر روی آرامگاهش قرار داشت و امروزه در موزه کاخ گلستان نگهداری می‌شود.

۴. مظفرالدین شاه قاجار؛ امضاکننده مشروطه و دفن موقت در تهران

مظفرالدین شاه قاجار، پنجمین پادشاه قاجار، به بیماری موروثی کلیوی مبتلا بود. او که فردی کم‌توان و بیمار بود، بیشتر دوران حکومت خود را با دردهای شدید جسمی و سفر به آب‌های معدنی اروپا سپری کرد.

مهم‌ترین رویداد دوران او، امضای فرمان مشروطیت بود. او تنها چند روز پس از امضای این فرمان تاریخی و حضور در افتتاحیه مجلس شورای ملی در حالی که به شدت بیمار بود، دچار سکته شد. با رسیدن به سن ۵۵ سالگی، عفونت کلیه و سموم تمام بدن او را فرا گرفت. وضعیت جسمانی شاه به قدری دردناک و وخیم بود که راویان نوشته‌اند بوی تعفن اتاق شاه را می‌پوشاند و خدمتکاران توان چند دقیقه ماندن در اتاق او را نداشتند.

مظفرالدین شاه سرانجام در تنهایی درگذشت. پیکر او ابتدا در تکیه دولت تهران امانت داده شد و به عنوان یکی از آرامگاه‌های موقت پادشاهان در تهران شناخته می‌شد. پس از مدتی طبق وصیت‌نامه خودش، استخوان‌های پیکرش به کربلا و مقبره شاهان در عتبات عالیات منتقل گردید.

۵. رضا شاه پهلوی؛ از مومیایی مصر تا آرامگاه تخریب‌شده شهر ری

رضاشاه پهلوی، بنیان‌گذار سلسله پهلوی، پس از اشغال ایران در جنگ جهانی دوم توسط متفقین، مجبور به استعفا و تبعید به جزیره موریس شد. آب‌وهوای استوایی موریس و رنج تبعید جسم او را فرسوده کرد و او پس از انتقال به ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی، در سن ۶۸ سالگی بر اثر سکته قلبی درگذشت.

پیکر رضا شاه ابتدا به مصر منتقل و مومیایی شد. ۶ سال بعد (سال ۱۳۲۹)، مومیایی او به ایران بازگشت و در باشکوه ترین مقبره در شهر ری (در جوار حرم شاه عبدالعظیم) به خاک سپرده شد. بنای آرامگاه او الهام‌گرفته از مقبره ناپلئون بناپارت بود. پس از انقلاب سال ۱۳۵۷، این مقبره به دستور صادق خلخالی به‌طور کامل تخریب و به حوزه علمیه تبدیل شد.

در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۷، طی عملیات عمرانی برای توسعه حوزه علمیه، کارگران به یک محفظه بتنی رسیدند که پس از شکافتن آن، جسدی مومیایی‌شده کشف شد. بررسی‌ها و شواهد تاریخی نشان داد که این پیکر متعلق به رضا شاه پهلوی است. پس از تأیید اولیه، پیکر او مجدداً در نقطه‌ای نامشخص در همان حوالی به خاک سپرده شد تا پرونده این مقبره پادشاهان در تهران همچنان در راز باقی بماند.

جمع‌بندی

بررسی مقبره پادشاهان در تهران حقیقت تلخ و عبرت‌آموزی را نشان می‌دهد؛ فرمانروایانی که روزگاری قدرتمندترین مردان مملکت بودند و بر سرنوشت میلیون‌ها نفر تصمیم می‌گرفتند، در نهایت سرنوشتی غم‌انگیز یافتند. از میان این ۵ پادشاه، تنها سنگ یادبود ناصرالدین شاه و لطفعلی خان زند دارای نشانی مشخص است و مابقی آرامگاه‌ها تخریب یا منتقل شده‌اند. امروزه خاک تهران، رازهای ناگفته فراوانی از پایان کار پادشاهان ایران را در دل خود پنهان کرده است.

سوالات متداول

۱. آرامگاه لطفعلی خان زند دقیقاً در کدام بخش تهران است؟

مقبره و سنگ یادبود لطفعلی خان زند، آخرین پادشاه سلسله زندیه، در بازار بزرگ تهران و در داخل صحن امامزاده زید (ع) قرار دارد.

۲. کدام پادشاهان ایران در حرم شاه عبدالعظیم حسنی دفن شده‌اند؟

پیکر آقا محمد خان قاجار، ناصرالدین شاه قاجار و رضا شاه پهلوی در جوار و محوطه حرم شاه عبدالعظیم حسنی در شهر ری (تهران) به خاک سپرده شده‌اند (اگرچه مقبره رضاشاه بعدها تخریب شد).

۳. سرنوشت سنگ قبر ناصرالدین شاه قاجار چه شد؟

سنگ قبر مرمرین ناصرالدین شاه که یکی از باارزش‌ترین شاهکارهای حجاری دوران قاجار است، پس از انقلاب به کاخ گلستان تهران منتقل شد و در حال حاضر در موزه کاخ نگهداری می‌شود.

۴. آیا پیکر تمام پادشاهان دفن‌شده در تهران در این شهر باقی مانده است؟

خیر؛ پیکر برخی پادشاهان مانند مظفرالدین شاه قاجار ابتدا به‌صورت امانی در تهران (تکیه دولت) دفن شد و سپس مطابق وصیتشان به عتبات عالیات (کربلا یا نجف) منتقل گردید.