پنج مورد از آداب و رسوم زندگی و معاشرت در ایران باستان

ايرانيان باستان به آداب معاشرت و همنشيني اهميت ويژه‌ای مي‌داده‌اند. احترام به پادشاه، بزرگان، پدر و مادر و همچنين ادب سخن گفتن، غذا خوردن، هديه دادن، رازداري، راست گويي و... از جمله اموري است كه ايرانيان به هنگام تعامل با يكديگر رعايت مي‌كردند.

مردمان اين مرز و بوم به هنگام برخورد و تعامل با يكديگر، از آغاز عصر مادها تا پایان روزگار ساسانیان، بيشتر بر اساس مبانی اخلاقی با همديگر ارتباط برقرار می‌كردند، زيرا معتقد بودند رعايت اين اصول می‌تواند آنان را يار و ياور اهورامزدا در مقابل اهریمن كند و همچنين به انباشت نيکی‌های آنان در مقابل بد‌ی‌های شان بينجامد.

این مقاله در پي آن است كه به بررسي چگونگي آداب معاشرت و همنشینی در ايران باستان بپردازد. 

1. آداب معاشرت و همنشيني در برابر پادشاه

شاهنشاه در دوران ايران باستان، همواره در رأس هرم طبقات اجتماعي ايران قرار مي‌گرفت. او نه تنها از قدرت بي حد و حصري نسبت به ديگران برخوردار بود، بلكه به عنوان سايه خداوند بر روي زمين معرفي مي‌شد. همين مسئله باعث مي شد كه مردمانِ تحت حاكميت آنان، با كردار و رفتار شايسته مقام پادشاه با او برخورد كنند.

به عنوان مثال شخص شرف ياب شده به حضور پادشاه، ملزم بود دستار سفيد و پاكي را مقابل دهان خود بگيرد تا نفس وی موجب پليدي فرّ شاهي نشود. 

پادشاهان ساساني، به هنگام سختی و جنگ برنامه غذايي خود را تغيير مي‌دادند. آنان غذاهاي متنوع را به كنار مي‌گذاشتند و به خوراكی‌های ساده همچون نان، سبزی، سركه و نمك اكتفا مي‌كردند. در اين ايام، به جز دبيربد، موبدان موبد و افسر بزرگ اسواران ايران، كسي حق همسفره شدن با پادشاه را نداشت.

اين وضعيت ادامه پيدا مي‌كرد تا اينكه آن مسئله رفع می‌شد. همچنین خمیازه كشیدن يا تف انداختن در حضور پادشاه ممنوع بود. اين وظيفه شاه بود كه چنين امري را انجام دهد، چرا كه ايرانيان كهن بر اين باور بودند كه دعاي خسروان دادگر به اجابت نزديكتر است.

از سوی دیگر هنگامي كه عزا و مصيبتی بر شاهنشاه وارد مي‌شد، هيچكدام از درباريان و بستگان نمی‌توانستند به وی تسليت بگویند. همچنين، شايسته نبود در زمان بیماری كسي به عيادت وی رود، مگر آنكه پادشاه خود به كسی چنين اجازه‌ای دهد يا فردی را احضار نمايد.

2. آداب هدیه دادن به پادشاه

در زمان كورش بزرگ هديه دادن به فرمانرواي مملكت امر مهمي بود كه مي‌توانست پيوند او و رعايايش را افزايش دهد. نام هديه دهندگان ثبت مي‌شد و چنانچه فرد مورد نظر در زمانی به تنگدستی می‌افتاد، ارزش پيشكش‌هاي او را برآورد مي كردند و دو برابر آن را به آن شخص می‌دادند. شاهان بزرگ از طریق هدیه گرفتن به تناوب سلطه خود را بر اقوام قلمرو خويش دوباره مورد تأکید قرار می‌دادند. 

آنان به اين اقوام وظايفشان را يادآوری می‌كردند و آنان را وا مي‌داشتند كه فرمانبرداري خود را با تقديم هدايا علناً اعلام دارند و در نتيجه، حدود قدرت بي واسطه خود را بر متصرفات رعايايشان نشان می دادند.

همچنین برخي از محصولات به خاطر كمياب بودن يا به سبب مرغوبيت آنان و دلايل ديگر فقط به مصرف دربار سلطنتی می‌رسيد؛ از آن جمله، می‌توان به روغن كنگر كارمالینا، روغن گردوی پارس، شراب خالوبونیای سوریه، گندم آيوليا، خرمای بابل، و... اشاره كرد.

3. آداب آموزش برای کودکان

ایرانیان از همان بدو كودكی به فرزندانشان آموزش‌هاي خاصي می‌دادند تا فرزندانشان به خصلت‌هاي پسنديده خو بگيرند. آنان اطفال را به مكتب می‌بردند تا ادب بياموزند. رؤسا و مراقبينشان اكثر روز مراقب حال آنان بودند و قضاوت و عدالت را ميان آنها مجری مي‌داشتند، زيرا در بين خردسالان نيز مانند اشخاص مسن همان اتهامات دزدی ، خدعه، بي حرمتي، حيله و ناسزاگویی و اين قبيل ذمايم اخلاقي وجود دارد.

چنانچه طفلي مرتكب اين تقصيرات مي‌شد، پس از اثبات جرم مجازات مي‌شد؛ ولي، اگر كسي بهتان ناروايي به ديگري وارد مي‌ساخت و از عهده اثبات آن بر نمي آمد، دچار مجازات مي‌شد. وقتي مي‌ديدند طفلي در برابر احسان، از حق شناسي و نگهداشتن حرمت ولی نعمت خود سر باز زده است، سخت تنبيه مي‌شد، زيرا معتقد بودند كه اشخاص نمک نشناس از اداي تكليف در برابر خدايان و انجام وظيفه در مقابل والدين يا وطن و دوستان خويش سرپیچی مي‌كنند و بدين علت مستوجب عقوبت و مجازات سخت هستند.

در كنار تعلیم تيراندازي و اسب سواري، از راست گويي به عنوان آموزشي ياد شده است كه معلمان به كودكان بالاي پنج سال می‌دادند. بنابراين، ترغیب كردن كودكان به رعايت اصول پسنديده و ارزشي در نزد ايرانيان هر چند شگفت آور است، بازخورد اين اصول ایجاد جامعه اخلاقی با آداب خاص در آن دوران است كه تأثيری مستمر در فرهنگ و رسوم ايران زمین، نه تنها در ايران باستان، بلكه تا به امروز از خود بر جای گذاشته است.

4. آداب معاشرت با افراد

پادشاهان ادب و رفتار خوب را چنان به پارسيان تلقين مي‌كردند كه ویژگی اصلي سرشت آنها شده بود. هنگامي كه پارسیان در راه به هم برمي خوردند، آشنايان هم طبقه با بوسيدن لب يكديگر به هم سلام می‌گفتند. كسي كه از نظر موقعیت اندكی پایین تر بود، گونه‌اش را براي گرفتن بوس به جلو مي‌برد. فرودستان نیز كاملاً كرنش می‌كردند. برهنه بودن بخشی از بدن نه تنها دور از ادب، بلكه شرم‌آور بود. از اين رو، پارس‌ها لباسی می‌پوشيدند كه همه بدن را می‌پوشاند. 

از دیگر عادات قدیمی آنان اين است كه در حین راه رفتن چیزی نمی خورند و نمی‌آشامند و مجاز نيستند در بين راه قضاي حاجت نمايند. آنها نه تنها از گفتن هرگونه سخن بی ادبانه كه حتي از خندیدن بلند در حضور ديگران هم خودداری مي‌كردند.

انداختن آب دهان، گرفتن دماغ يا هر گونه رفتار خلاف عرف ديگر در حضور ديگران، در نظر پارس‌ها شرم آور شمرده مي‌شد. افزون بر اين، ايرانيان با همسران خود نه مينوشيدند و نه مي رقصیدند، بلكه فقط با زنان غیررسمي خود چنین می‌كردند.

پر حرفی در نزد پارسیان گناه بزرگی محسوب مي‌شد و به چنين افرادي برای در ميان نهادن سخني بزرگ اعتماد نمي كردند. در بين پارت‌ها رسمی هست كه در هنگام بستن پیمان به یکدیگر دست مي‌دهند و آنان بسيار به نگاه داری پيمان و عهد خود پایبندند.

5. آداب معاشرت با والدین

تاريخ ایران باستان نشان می‌دهد كه احترام به پدر و مادر همانند احترام به پادشاه یک خصلت كلی جامعه ایرانی است و در همه طبقات ایرانی رایج بوده است، هرچند با توجه به جامعه پدرسالار ایرانی، می‌توان گفت پدر نه تنها یک سرپرست، بلكه حكم یک پادشاه را در خانه داشته است. پسری كه قصد ازدواج داشت، نيازمند اجازه پدر و مادر بود.

نتیجه گیری

مطالبی كه بیان شد، بخشي از آدابی بود كه ایرانیان به هنگام معاشرت و تعامل با یکدیگر رعایت می‌كردند. شخصی كه در روابط خود اين مسائل را به نیکی رعایت می‌كرد، اصولاً فردی اخلاقمند و با ادب شناخته می‌شد، ولی كسی كه این مسائل را رعایت نمی‌کرد، فردي بي ادب و بی فرهنگ قلمداد مي‌شد.

به طور كلي، به نظرمي رسد اندرزنامه‌ها تا اندازه قابل توجهي تحت تأثير بخش تعلیمات عملی آیین زرتشت قراردارند. در واقع، كسي كه در اين دنيا به كار نیک و انباشت آن، و كوشش براي زندگاني بپردازد، يار و ياور اهورا مزدا در مقابل اهریمن خواهد شد و به بهشت موعود راه خواهد یافت و كسي كه دست به امور غيراخلاقی و ناپسند بزند، همراه و دوستدار اهریمن خواهد بود و به جهنم خواهد رفت.

در این مقاله به پنج مورد از آداب و رسوم زندگی و معاشرت در ایران باستان اشاره شد و در خصوص هر یک از آنها نمونه‌هایی ارایه گردید. به طور کلی آنچه ما تحت عنوان آداب معاشرت و همنشینی در ايران كهن مي‌شناسيم، نه تنها می‌توانست تعامل و ارتباط بين مردم را بر اساس ارزش‌ها و سنت‌های اخلاقی فرهنگ ايران زمين شكل بخشد، بلكه مي‌توانست سرنوشت آنان را در جهان ابدی نيز مشخص سازد.