۵ پارچه اصیل ایرانی

هنر پارچه‌بافی سنتی در ایران، تاریخی چند هزار ساله دارد و ریشه‌های آن به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد. پارچه‌های اصیل ایرانی نه تنها پوشش، بلکه شناسنامه‌ای از فرهنگ، هنر و ظرافت ایرانیان بوده‌اند. امروزه نیز بسیاری از طراحان مطرح مد و لباس برای خلق آثار خاص و فاخر، به سراغ این منسوجات ارزشمند می‌روند.

شناخت انواع پارچه‌های اصیل و سنتی ایرانی به ما کمک می‌کند تا با تاریخچه هنر نساجی کشورمان بیشتر آشنا شویم. در این مقاله قصد داریم ۵ مورد از نفیس‌ترین پارچه‌های سنتی ایران، ویژگی‌ها، تاریخچه و کاربرد هر یک را به طور کامل بررسی کنیم.

۱. پارچه ابریشم؛ ارزشمندترین پارچه سنتی ایران

ابریشم یکی از مرغوب‌ترین و لطیف‌ترین الیاف طبیعی در جهان است که از پیله کرم ابریشم به دست می‌آید. پارچه‌های ابریشمی به دلیل شکست نور روی الیاف، ظاهری درخشان دارند و از زوایای مختلف با سایه‌روشن‌های متفاوتی دیده می‌شوند.

صنعت ابریشم‌بافی در ایران قدمتی دیرینه دارد و کشفیات باستان‌شناسی در تپه‌های مارلیک و چراغ‌علی‌تپه گواهی بر این ادعاست. در دوران پیش از اسلام، ۳ نوع لباس ابریشمی خاص در ایران تولید می‌شد:

• دیبا: پارچه ابریشمی ساده و تک‌رنگ بدون طرح و نقش.

• پرنیان: پارچه ابریشمی چندرنگ (غالباً هفت‌رنگ) با نقش‌نگارهای گل‌دار.

• پرند: پارچه ابریشمی فاخر و رنگین با حاشیه‌دوزی‌های خاص که ویژه خاندان سلطنتی و درباریان دوخته می‌شد.

در گذشته پارچه‌های ابریشمی با تارهای طلا و نقره در شهرهایی چون شوشتر، شیراز، فسا و اصفهان بافته می‌شدند. امروزه نیز مناطقی مانند رامیان، مینودشت و ترکمن‌صحرا در استان گلستان و همچنین روستای زاوین، کلات نادری، راز و جرگلان در استان خراسان از مراکز اصلی ابریشم‌بافی سنتی در ایران هستند.

۲. پارچه ترمه

ترمه یکی از گران‌بهاترین منسوجات سنتی ایران است که از الیاف بسیار لطیف (صوف، کرک و ابریشم) بافته می‌شود. نقوش شاخص ترمه شامل بته‌جقه، گل‌های شاه‌عباسی، شاخ گوزنی و نقش سرو خمیده است که نمادی از تواضع در فرهنگ ایرانی محسوب می‌شود. اوج شکوفایی هنر ترمه‌بافی به دوره صفویه بازمی‌گردد.

اگرچه برخی مورخان زادگاه اولیه آن را کشمیر یا آسیای مرکزی می‌دانند، اما بافت ترمه در ایران و به‌ویژه شهر یزد به اوج تکامل خود رسید. در گذشته از پارچه ترمه برای دوخت لباس‌های اشرافی، خلعتی، جانماز، پرده و پشتی استفاده می‌شد و امروزه نیز شهرهای یزد، کاشان، کرمان و تهران از مراکز فعال تولید ترمه هستند.

۳. پارچه زربفت (زری‌بافی)

زربفت یا زری‌بافی، نفیس‌ترین پارچه سنتی ایرانی است که تار (چله) آن از ابریشم خالص و پودهای آن از ابریشم رنگی و نخ گلابتون (نخ‌های روکش‌شده با طلا یا نقره) بافته می‌شود. شهرت زری‌بافی ایران از دیرباز عالم‌گیر بوده است. قدمت بافت پارچه‌های زربفت به دوره هخامنشیان می‌رسد؛ نقوش برجسته تخت‌جمشید و پاسارگاد حاشیه لباس‌های فاخر پادشاهان را نشان می‌دهد که گواهی بر استفاده از پارچه زربفت است.

اوج هنر زری‌بافی در دوران صفویه رقم خورد و امروزه نمونه‌هایی از این پارچه‌های ارزشمند در موزه‌های لوور، متروپولیتن، آرمیتاژ و کلیسای سنت ویکتور نگهداری می‌شوند.

بدون شک بافتن پارچه‌های زربفت، مانند قالی و گلیم از زمان هخامنشیان در ایران مرسوم بوده‌است. در بسیاری از نقوش برجسته تخت‌جمشید، شوش و حتی پاسارگاد، نقوشی در حاشیه‌های لباس شاهنشاهان و درباریان به چشم می‌خورد که حاکی از این است که لباس آن‌ها از پارچه‌های زربفت بوده است.

از زری‌های کهن ایرانی قطعاتی پارچه در موزه‌های لوور، متروپولیتن، کلیسای سنت ویکتور، لیون، سلطنتی لندن، واشینگتن، آرمیتاژ، لنینگراد و… نگهداری می‌شوند که گویای عظمت و اعتبار این هنر سنتی در ایران کهن است. فن زری بافی در دوران صفویه به اوج خود رسید.

۴. هنر شعربافی؛ پارچه سنتی مناطق کویری

شعربافی یکی از صنایع دستی و هنرهای بافندگی اصیل در شهرهای کویری ایران به‌ویژه کاشان و یزد است. واژه «شَعر» در لغت به معنای مو است و در اصطلاح نساجی، به پارچه‌ای گفته می‌شود که با موی انسان، موی حیوان یا ابریشم و به‌وسیله دستگاه بافندگی چهاروردی بافته می‌شود.

شعربافی نقشه پیش‌فرضی ندارد و به دو روش ساده و میله‌ای (راه راه) تولید می‌شود:

• شعر ساده: در رنگ‌های بنفش، زرشکی، مشکی، زرد و سبز برای پوشاک زنان بافته می‌شد.

• شعر میله‌ای: پارچه‌ای راه‌راه به رنگ سیاه و سفید که برای دوخت لباس مردان استفاده می‌شد.

از سنت‌های جالب شعربافان این بود که نام بافنده با نشان طلایی در انتهای طاقه پارچه حک می‌شد. این هنر که در صدر اسلام «جولاهی» نامیده می‌شد، در دوره سلجوقیان به اوج شکوفایی خود رسید.

5. جاجیم

جاجیم، بافته‌ای از پشم تابیده الوان است که عرض آن به طور معمول حدود ۲۰ تا ۳۵ سانتی متر می‌باشد. گاهی از نخ پنبه‌ای برای پود نازک آن استفاده می‌گردد. از مهمترین مراکز جاجیم بافی در ایران، استان آذربایجان شرقی، شهرستان خلخال به ویژه روستای خورش رستم می‌باشد.

کاربردهای جاجیم:

• روانداز

• رومیزی

• کیف دست‌دوز

• زیرانداز

• دکوراسیون سنتی

تاریخچه هنر جاجیم بافی به طور دقیق مشخص نیست. با توجه به اینکه بافته ها و منسوجات پشمی به مرور زمان بر اثر سرما و گرما از بین خواهند رفت، به این دلیل نمی توان گفت تاریخ دقیق آن مربوط به چه زمانی است. اما با توجه به پیشینه هنر نساجی که با توجه به مدارک کشف شده، قدمت آن به ۶۵۰۰ سال پیش بر می گردد؛ می توان حدس زد که قدمت هنر جاجیم بافی فاصله زیادی با قدمت نساجی نداشته باشد.

نتیجه‌گیری: حفظ ارزش پارچه‌های اصیل ایرانی در عصر مدرن

پارچه‌های اصیل ایرانی مانند ابریشم، ترمه، زربفت، شعربافی و جاجیم تنها بخشی از میراث غنی نساجی کشورمان هستند. تلفیق این پارچه‌های سنتی با طراحی‌های مدرن امروز، نه تنها به حفظ این هنرهای اصیل کمک می‌کند، بلکه جلوه‌ای خاص و بی‌نظیر به استایل و دکوراسیون ایرانی می‌بخشد.