پنج سنت اقوام ایرانی در ماه رمضان

با حلول ماه مبارک رمضان، شور و معنویتی خاص سراسر جوامع اسلامی را فرامی‌گیرد. اما آداب و رسوم ماه رمضان در شهرهای مختلف ایران، رنگ و بویی کاملاً متفاوت، چشم‌نواز و عمیق دارد. علت این زیبایی دوچندان، پیوند ناگسستنی آیین‌های مذهبی با فرهنگ کهن، اصیل و غنی اقوام ایرانی است.

مردم نقاط مختلف ایران‌زمین، از شمالی‌ترین مناطق ترکمن‌صحرا تا جاده‌های کوهستانی لرستان و کویرهای یزد و خراسان، هرکدام متناسب با اقلیم، تاریخ و باورهای بومی خود، سنت‌های منحصربه‌فردی برای استقبال و میزبانی از ماه مهمانی خدا خلق کرده‌اند. این سنن قدیمی نه تنها جلوه‌ای معنوی به ماه رمضان می‌بخشند، بلکه باعث تقویت پیوندهای خانوادگی، همدلی همسایگان، پاک‌سازی دل‌ها از کینه‌ها و کمک به نیازمندان می‌شوند.

اگرچه تغییر سبک زندگی در دوران مدرن برخی از این آیین‌ها را کم‌رنگ کرده است، اما آگاهی از آن‌ها حس هویت بومی و اصالت ایرانی را در ما زنده نگه می‌دارد. در این مقاله جامع، قصد داریم ۵ مورد از زیباترین و جالب‌ترین سنن قدیمی شهرهای مختلف ایران در ماه رمضان را بررسی کنیم تا با فرهنگ باشکوه اقوام ایرانی در این ماه پربرکت بیشتر آشنا شویم.

۱. رسم «کاسم‌سا» در لرستان

واژه «کاسم‌سا» در فرهنگ لری از ترکیب دو کلمه «کاسه» و «همسایه» تشکیل شده و به معنای «کاسه همسایه» است. در این رسم دیرینه و ارزشمند، روزه‌داران لرستانی هنگام افطار، بخشی از غذای گرم و محلی سفره خود را در کاسه‌ای قرار داده و برای همسایگان می‌فرستند.

این عادت کاملاً متقابل است؛ به‌طوری‌که گاهی بر سر سفره افطار یک خانواده لر، چندین کاسه غذا از همسایگان مختلف به چشم می‌خورد. هدف اصلی در سنت کاسم‌سا، نوع غذا نیست؛ بلکه آگاهی از حال همسایه، نیکی به یکدیگر و تقسیم داشته‌هاست. این رسم اصیل که ریشه در سفره‌های افطار و سحر قدیم دارد، امروزه نیز در قالب گروه‌های خیریه بومی و پویش‌های نیکوکاری در استان لرستان با قوّت ادامه دارد.

۲. رسم «کلوخ‌اندازون» در اردکان یزد

در فرهنگ مردم اردکان و مناطق کویری استان یزد، آخرین روز از ماه شعبان با آیین ویژه‌ای به نام «کلوخ‌اندازون» جشن گرفته می‌شد. مردم اردکان این روز را روز شادمانی می‌دانستند و همراه با خانواده به دل طبیعت و دورهمی‌ها می‌رفتند تا آخرین دورهمی پیش از آغاز روزه‌داری را با تناول بهترین خوراکی‌ها و شیرینی‌های محلی سپری کنند.

دلیل نام‌گذاری این آیین به «کلوخ‌اندازون» این بود که مردم در دورهمی‌های خود در طبیعت، کلوخ‌های خاکی را به نشانه دور کردن نیت‌های بد و آمادگی روحی پرتاب می‌کردند یا با ساختن کله‌قندهای خاکی، قوت جسمانی خود را می‌سنجیدند. اگرچه این رسم امروزه کمتر اجرا می‌شود، اما خاطره شیرین آن همچنان در یاد بزرگسالان و کهنسالان اردکانی زنده است.

۳. آیین «آشتی‌کنان» در ترکمن‌صحرا؛ پاک‌سازی دل‌ها پیش از روزه‌داری

مردم قوم ترکمن پیش از فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، پاک‌سازی درون و برطرف کردن کدورت‌ها را مقدم بر هر کار دیگری می‌دانند. در سنت دیرینه «آشتی‌کنان»، یکی از بزرگان و ریش‌سفیدان محل که به او «یاش اولی» می‌گویند، نقش واسطه صلح را ایفا می‌کند.

یاش اولی در خانه خود چای بومی تدارک می‌بیند و دو فردی را که با یکدیگر کدورت دارند، بدون اطلاع قبلی از حضور یکدیگر به خانه دعوت می‌کند. با ورود آن‌ها، مراسم صلح و آشتی‌کنان برگزار شده و کینه‌ها از دل‌ها زدوده می‌شود.

مردم ترکمن‌صحرا معتقدند روزه‌داری با دلی مالامال از کینه، ثواب کامل را نخواهد داشت.

۴. طنین «نوای شوخوانی» در خراسان جنوبی

شب‌خوانی یا به اصطلاح بومی «شوخوانی»، از نوستالژیک‌ترین و زیباترین آیین‌های سحرگاهی در استان خراسان جنوبی و شهرهایی چون بیرجند است. این هنر معنوی با هدف بیدار کردن مردم برای سحری و تقویت روحیه معنوی روزه‌داران اجرا می‌شده است.

در این سنت، مردان خوش‌صدا در سه نوبت مشخص از نیمه‌شب تا سحرگاه به بالای پشت‌بام رفته و ادعیه و اشعار نیایشی می‌خواندند. نوبت اول برای بیدارباش، نوبت دوم (نظاره‌خوانی) برای طبخ سحری و نوبت سوم برای اعلام وقت امساک بود. در برخی روستاها نیز این آیین همراه با سه نوبت طبل‌نوازی کوبنده و نوای مناجات همراه می‌شد.

۵. رسم «کاکولی‌پزون» در چهارمحال و بختیاری

«کاکولی‌پزون» یکی از معروف‌ترین سنت‌های پخت نان سنتی در استان چهارمحال و بختیاری است که هم‌زمان با شب ۲۷ ماه مبارک رمضان (که بر اساس باورهای بومی شب نزول قرآن و مبارک است) اجرا می‌شود.

در این شب، زنان فامیل و همسایگان دور هم جمع شده و با همکاری یکدیگر نان مخصوصی به نام «کاکولی» می‌پزند. خمیر کاکولی از شیر، آرد، گردو، کشمش و بادام تهیه شده و روی آن با زرده تخم‌مرغ، زعفران و کنجد تزیین و در تنور پخته می‌شود.

مردم این دیار کاکولی‌های پخته‌شده را به عنوان نذری در میان مردم، مساجد و نیازمندان توزیع می‌کنند تا حاجت‌روا شده و پایان ماه رمضان را جشن بگیرند.

سخن پایانی؛ پاسداشت اصالت و فرهنگ کهن ایرانی

آداب و رسوم ماه رمضان در شهرهای مختلف ایران، آینه‌ای تمام‌نما از همدلی، سخاوت، احترام به همسایه و صفا و صمیمیت اقوام ایرانی است. هرچند سبک زندگی امروزی برخی از این سنن را کم‌رنگ کرده است، اما زنده نگه داشتن این باورها و انتقال آن‌ها به نسل‌های جدید، می‌تواند بار دیگر روح صمیمیت و برکت را به خانواده‌ها و جامعه بازگرداند.

شما با کدام‌یک از این سنن رمضانی آشنایی داشتید؟ آیا در شهر یا منطقه شما نیز رسم خاصی برای استقبال یا افطار در ماه رمضان وجود دارد؟ دیدگاه‌ها و خاطرات زیبای خود را در بخش نظرات با ما و سایر خوانندگان مجله ایران تاپ فایو به اشتراک بگذارید.