پنج عمارت بجا مانده از دوره قاجار در تهران

با وجود آن‌که تهران امروزی زیر انبوهی از برج‌های سرپوشیده، آسمان‌خراش‌های مدرن و مجتمع‌های مسکونی غول‌پیکر تغییر چهره داده است، اما اصالت واقعی و روح تاریخی این کلان‌شهر را باید در میان خانه‌ها و عمارت‌های کهن آن جست‌وجو کرد.

این بناهای باشکوه قاجاری که از گذشته‌های دور به یادگار مانده‌اند، شناسنامه هویتی پایتخت محسوب می‌شوند و با قدم زدن در صحن، حیاط‌ها و تالارهای آینه‌کاری‌شده آن‌ها، حس و حال تهران قدیم زنده می‌شود. خوشبختانه درب بسيارى از این آثار ملی تاریخی امروزه به عنوان موزه یا مجموعه فرهنگی بر روی عموم علاقه‌مندان باز است.

در این مقاله از ایران تاپ فایو، به معرفی ۵ عمارت فوق‌العاده و خانه تاریخی دوره قاجار در تهران می‌پردازیم تا در برنامه‌ریزی‌های گردشگری خود حتماً زمانی را به بازدید از آن‌ها اختصاص دهید.

۱. خانه ناصرالدین میرزا؛ شاهکار معماری کویری در قلب ارگ سلطنتی

خانه ناصرالدین میرزا یکی از منحصربه‌فردترین بناهای تاریخی تهران است که در خیابان صوراسرافیل قرار دارد و در تیرماه ۱۳۸۴ با شماره ۱۲۲۱۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این عمارت بین سال‌های ۱۲۸۰ تا ۱۲۸۵ خورشیدی به دستور ناصرالدین میرزا، فرزند مظفرالدین شاه قاجار، در شمال محدوده ارگ سلطنتی احداث گردید.

اگرچه مساحت اولیه این باغ و عمارت بالغ بر ۴۵۰۰ مترمربع بود، اما امروزه تنها ۹۰۰ مترمربع از این بنای باارزش بر جای مانده است.

از منظر معماری، این خانه الگویی کاملاً استثنایی دارد؛ برخلاف اکثر خانه‌های اعیانی قاجاری که دارای حیاط مرکزی و زیرزمین بودند، این بنا بر اساس الگوهای معماری کویری و با سقف‌های گنبدی شبیه به تیمچه‌های کاشان طراحی شده است.

ساختمان دارای چهار صفه، کلاه‌فرنگی و حوض‌خانه‌ای زیبا در زیر گنبد است که بخش شاه‌نشین شمالی را از بخش خدمه‌نشین جنوبی جدا می‌سازد. این اثر که تا پهلوی دوم در اختیار نوادگان قاجار بود، هم‌اکنون تحت مدیریت صندوق بازنشستگی کشور مرمت شده و آماده بازدید علاقه‌مندان است.

• آدرس: خانه ناصرالدین میرزا: تهران، خیابان ناصرخسرو، خیابان صوراسرافیل، کوچه ناصرالدین میرزا، پلاک ۱۶ (نزدیک به ایستگاه مترو امام خمینی یا پانزده خرداد)

۲. خانه مؤتمن‌الاطباء؛ یادگار جراح دربار ناصرالدین شاه و لوکیشن تاریخی

عمارت تاریخی مؤتمن‌الاطباء واقع در خیابان پامنار و کوچه نوری‌زاده، متعلق به میرزا زین‌العابدین خان دنبلی ضرابی، پزشک مخصوص ناصرالدین شاه قاجار بوده است. این بنا که در اسفند ۱۳۷۹ با شماره ۳۱۰۴ در ثبت ملی قرار گرفت، نمونه‌ای برجسته از منازل اعیانی اواسط دوره قاجاریه است. مؤتمن‌الاطباء نخستین فارغ‌التحصیل رشته پزشکی دارالفنون و از شاگردان دکتر تولوزان فرانسوی بود که به دلیل مهارت بی‌نظیرش در جراحی‌های پیچیده، شهرت فراوانی در تاریخ پزشکی ایران دارد.

این خانه باشکوه سه طبقه با ستون‌های گچ‌بری‌شده، پنجره‌های ارسی و حیاطی باصفا، در سال ۱۳۸۳ توسط بازماندگان خریداری شد و به دلیل حفظ اصالت ساختاری، به یکی از مهم‌ترین لوکیشن‌های فیلم‌برداری آثار تاریخی ایران تبدیل شد؛ به‌طوری که مجموعه «خانه پدری» و سریال محبوب «شهرزاد» در این مکان تصویربرداری شده‌اند. درهای این خانه موزه جذاب از نوروز ۱۳۹۸ به روی عموم گردشگران بازگشایی گردیده است.

• آدرس: خانه مؤتمن‌الاطباء: تهران، خیابان مصطفی خمینی، محله پامنار، روبروی مسجد پامنار، کوچه نوری‌زاده، پلاک ۳۷ (نزدیک به ایستگاه مترو بهارستان یا پانزده خرداد)

۳. خانه موزه مقدم

خانه مقدم در خیابان امام خمینی (سپه سابق)، از اواخر دوره قاجار به یادگار مانده و روزگاری محل سکونت محمدتقی‌خان احتساب‌الملک از صاحب‌منصبان دربار بوده است. بعد‌ها این خانه در اختیار فرزندش، استاد محسن مقدم (از بنیان‌گذاران دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران) و همسر بلغاری-ارمنی‌تبارش، سلما کویومجیان قرار گرفت.

این زوج باذوق از سال ۱۳۱۵ در این خانه ساکن شدند و تمام عمر خود را صرف جمع‌آوری آثار و گنجینه‌های ارزشمند تاریخی کردند.

مهم‌ترین کلکسیون‌ها و ویژگی‌های خانه موزه مقدم:

• کاشی‌کاری‌ها و قطعات معماری کهن: به‌کارگیری کاشی‌های صفوی و قاجاری و ستون‌های سنگی تاریخی در حیاط و ایوان بنا.

• کلکسیون‌های تخصصی بی‌نظیر: نگهداری مجموعه پارچه‌های تاریخی، مسکوکات، مهرهای قدیمی، اسناد قاجاری و شیشه‌ها و سفالینه‌های باستانی.

• طراحی باغ ایرانی-اروپایی: تلفیق هوشمندانه معماری حیاط‌های اندرونی و بیرونی با حوضچه‌ها و استخرهای الهام‌گرفته از الحمراء اسپانیا.

• آدرس: خانه موزه مقدم: تهران، خیابان امام خمینی (ره)، بعد از خیابان شیخ هادی، نرسیده به خیابان ولیعصر، پلاک ۲۵۱ (بین ایستگاه‌های مترو حسن‌آباد و دانشگاه امام علی)

۴. خانه موزه کاظمی؛ شکوه ارسی‌ها در محله قدیمی چاله‌میدان

خانه کاظمی واقع در خیابان ۱۵ خرداد و محله تاریخی چاله‌میدان (در مجاورت امامزاده یحیی)، یکی از زیباترین منازل برپامانده از اواسط سلسله قاجار است. این عمارت متعلق به خاندان کاظمی (اهل تفرش) بود که در دربار ناصرالدین شاه سمت مستوفی‌گری اصطبل سلطنتی را برعهده داشتند.

معماری سنتی و اصیل این خانه شامل بخش‌های بیرونی، اندرونی، شاه‌نشین، بادگیر، مطبخ، آب‌انبار و اصطبل بوده است که امروزه بخش شاه‌نشین آن به همراه دو حیاط شمالی و جنوبی با زیبایی تمام حفظ شده است.

نقطه عطف معماری خانه کاظمی، تزیینات چشم‌نواز داخلی، گچ‌بری‌های ظریف و به‌ویژه درب‌ها و پنجره‌های ارسی با شیشه‌های رنگارنگ است که با تابش نور خورشید، فضای شاه‌نشین را غرق در رنگ و زیبایی می‌کنند. این خانه هم‌اکنون به عنوان خانه موزه موزه مردم‌شناسی و مرکز گردشگری محله سیروس و امامزاده یحیی فعال بوده و پذیرای گردشگران داخلی و خارجی است.

• آدرس : خانه کاظمی (خانه موزه کاظمی): تهران، خیابان ۱۵ خرداد شرقی، محله سیروس (چاله‌میدان)، کوچه ابوالقاسم شیرازی، کوچه اردستانی، جنب امامزاده یحیی (نزدیک به ایستگاه مترو بهارستان یا ۱۵ خرداد)

۵. خانه تیمورتاش

در ضلع شمال غربی مجموعه کاخ‌های باغشاه (میدان حر امروزی)، عمارت باستانی و باشکوهی با قدمت بیش از ۱۶۰ سال قرار دارد که به خانه تیمورتاش یا موزه جنگ معروف است. این اثر که در مهرماه ۱۳۸۳ ثبت ملی شد، متعلق به عبدالحسین تیمورتاش (سردار معظم خراسانی)، نخستین وزیر دربار پهلوی اول بود. وی این خانه را در انتهای دوره قاجاریه از سردار محتشم بختیاری خریداری کرد و محل سکونت خود قرار داد.

پس از مغضوب شدن تیمورتاش در سال ۱۳۱۲، بنا توسط حکومت مصادره گردید و در اختیار ارتش و دانشگاه جنگ قرار گرفت. معماری این عمارت دو طبقه تلفیقی منحصر‌به‌فرد از سبک‌های معماری ایرانی و روسی است که با نمای آجری، آینه‌کاری‌های خیره‌کننده، زیرزمین‌های حوض‌خانه‌ای و پنجره‌های رنگی تزیین شده است. امروزه این عمارت به عنوان موزه جنگ، سلاح‌های ادوار مختلف تاریخ ایران را در فضا و باغی مصفا به نمایش می‌گذارد.

• آدرس: خانه تیمورتاش (موزه جنگ): تهران، خیابان کارگر جنوبی، میدان حر، خیابان دانشگاه جنگ، داخل محوطه دانشگاه جنگ آجا (نزدیک به ایستگاه مترو میدان حر)

سخن پایانی

خانه‌ها و عمارت‌های قاجاری تهران بیش از آن‌که بناهایی از سنگ و آجر باشند، روایت‌گر تاریخ معاصر، فرهنگ اصیل و هنر معماری ایرانی هستند. بازدید از خانه‌هایی چون ناصرالدین میرزا، مقدم، کاظمی، مؤتمن‌الاطباء و تیمورتاش فرصتی بی‌نظیر برای رهایی از شلوغی‌های پایتخت و تجدید روحیه در فضایی پر از آرامش، اصالت و زیبایی است. حتماً در اولین فرصت زمانی را به قدم زدن در این عمارات تاریخی اختصاص دهید.

سوالات متداول درباره خانه‌های تاریخی قاجاری تهران (FAQ)

۱. گران‌ترین خانه موزه تهران کدام است و در کجا قرار دارد؟

خانه موزه مقدم واقع در خیابان امام خمینی (بین خیابان ولیعصر و شیخ هادی) به دلیل کلکسیون‌ها و آثاری که استاد محسن مقدم در آن جمع‌آوری کرده، به گران‌ترین خانه موزه جهان شهرت دارد.

۲. کدام خانه قاجاری تهران لوکیشن سریال «شهرزاد» بوده است؟

خانه مؤتمن‌الاطباء واقع در محله پامنار تهران، لوکیشن اصلی سریال شهرزاد و فیلم سینمایی خانه پدری بوده است.

۳. آیا امکان بازدید عمومی از عمارت تیمورتاش (موزه جنگ) وجود دارد؟

بله؛ عمارت تیمورتاش واقع در میدان حر (داخل محوطه دانشگاه جنگ) در روزهای مشخصی از هفته به عنوان موزه جنگ برای بازدید عموم فعال است.